Động Đất Haiti: Haiti: khủng hoảng và tuyệt vọng

Haiti: khủng hoảng và tuyệt vọng

- NgyThanh tổng hợp

Nếu như ông trời bất công, lựa ra chỉ một quốc gia trong tất cả các quốc gia của châu Mỹ làm con ghẻ, bắt họ sống dưới mức lầm than để có thể chịu đựng nổi một trận thiên tai, thì đó là đất nước Haiti nghèo đói, bụi bặm với một nền chính trị dễ vỡ như vỏ quả trứng gà sống. Trong năm 2008, bốn cơn bão nhiệt đới giết chết 800 người, đẩy một triệu trong tổng số 9 triệu đầu người vào cảnh màn trời chiếu đất và xóa bỏ 15% nền kinh tế quốc dân. Nhưng trời vẫn chưa tha. Trận động đất tàn phá đất nước, kể cả thủ đô Port-au-Prince của Haiti, ít phút trước 5 giờ chiều ngày 12-1-2010 mới thật sự là một cơn kinh hoàng.
Nhiều người chết. Quá nhiều người chết. Nhưng con số người chết thật sự – không ai trong số người dân Haiti sống sót, hay trong số những toán cấp cứu nước ngoài ập vào thể hiện tình nhân loại – có thể khẳng định một cách chính xác, khi mọi người vừa bận rộn tranh dành miếng ăn hay hớp nước uống, vừa dùng tay không đào bới gạch vụn để kéo thêm ra những tử thi, những đứa bé trời còn cho sống sót để biết mình mồ côi.
Vào sáng 14-1, người ta đưa ra những con số ước lượng về tổn thất nhân mạng bằng mười ngàn, bằng trăm ngàn, bị vùi trong điêu tàn của trường học, của bệnh viện, của chung cư, của tư gia, của văn phòng, tiệm buôn. Xác chết cũng được lấy ra từ giáo đường, từ bộ chỉ huy điều hành của phái đoàn Liên hiệp Quốc, từ nhà tù, trong 45 giây đồng hồ lịch sử. Tổng thống Haiti, ông René Garcia Préval, cũng bàng hoàng và choáng váng như mọi người dân đen khác đang thờ thẩn với những bước lảo đảo trên đường, gọi biến cố rùng rợn nầy bằng chỉ một danh từ ngắn gọn, “đây là một thảm họa”.
Chín mươi giờ đồng hồ sau trận động đất, những người còn sống sót của chính phủ Haiti tụ tập nhau làm việc trong một tòa nhà nhỏ trước đây vốn là một đồn cảnh sát nằm khoảng giữa đoạn đường từ phi trường ở phía bắc thành phố về tới Bộ Chỉ Huy lực lượng Liên Hiệp Quốc. Các bộ trưởng ngồi bàn bạc việc nước dưới tán lá của những cây xoài ngoài vườn. Ông này đưa ra một danh sách những vấn đề ưu tiên, ông kia cập nhật con số nước uống phát ra hay những xác chết mới đào ra được, trong khi máy vô tuyến cầm tay tiếp tục ghi nhận những yêu cầu cứu người bị thương chỗ nầy, hay xin người lo sóc một em bé mồ côi ở chỗ kia. Họ nói nhà nước đã thu lượm được khoảng 20 ngàn xác chết, và nhận định rằng công tác cứu trợ thiếu điều hợp.
Thủ tướng chính phủ ông Jean-Max Bellerive nói với nhà báo, “Tôi không thể cho quý vị biết con số tổng cộng về thiệt mạng. Chúng tôi chỉ có thể đưa ra con số mà chúng tôi thu lượm được. Chính quyền Haiti tới nay đã thu nhặt 20.000 xác. Con số nầy không tính những xác được các cơ quan quốc tế thu lượm, cũng không tính số xác do thân nhân tự lo liệu ma chay, chôn cất, hay mang đi nơi khác. Tất nhiên, con số nầy cũng chưa tính tới những xác đang bị chôn vùi dưới gạch đá của những cao ốc bị đổ sụp.”
Tổng thống Préval nói thêm, “Có những ngôi trường sụp đổ hoàn toàn, chôn vùi 200 hay 300 học sinh. Có những nhà máy chỉ còn là đống xà bần, bên dưới hàng ngàn công nhân đã bị chôn sống. Tôi khó lòng đưa ra một con số, dù chỉ là ước đoán. Riêng vấn đề cứu cấp thì cứ loạn cào cào. Mọi chuyện đều là tự phát, mọi người cứ nghĩ sao làm vậy. Mỗi người mang tới một thứ dụng cụ, một ý kiến bất chợt. Chúng ta phải điều hợp đồng bộ với nhau.”
Các nhà chuyên môn về địa chấn học từ lâu nay vẫn lo ngại cho số phận của đảo Hispanilia, là thành phần lãnh thổ của hai nước Haiti và Cộng hòa Dominican. Đảo nằm gọn trên dãi đất hẹp vốn là phần vỏ địa cầu kẹp giữa lục địa bắc Mỹ và vùng biển Carribean, thành thử nó cũng là chỗ yếu nhất để có thể bị động đất, tuy rất hãn hữu, nhưng một khi đã xẩy ra, thì thật tàn khốc. Nước Cộng hòa Dominican đã từng trải qua một vụ động đất trầm trọng vào năm 1946, nhưng lát phay thổ nhưỡng Enriquillo-Plantain Garden nằm sâu bên trong biên giới thuộc về Haiti vẫn tiếp tục tích tụ sức ép trải qua hơn một thế kỷ tưởng chừng ngủ quên.
Như thế, khi đã tới thời kỳ bùng nổ, trận động đất sẽ là tiêu biểu cho những gì tàn bạo và kinh hoàng nhất, với độ rung mạnh đến những người ở xa như dân Cuba cũng cảm thấy được, cộng với một chuỗi hậu chấn mạnh tiếp theo, kéo dài cho đến ngày hôm sau. Lần nầy, trận động đất có hai yếu tố để mức độ tàn phá càng thảm khốc hơn: tâm điểm của vùng động đất chỉ cách thủ đô Port-au-Prince 15 dặm về phía tây nam, và cú địa chấn khởi đầu ở vị trí chỉ cách bề mặt địa cầu 8 dặm. Hậu quả là hàng triệu con người sống ở khu vực tây nam Haiti trở thành nạn nhân trực tiếp và trong tầm sát thương tối đa khi cơn rung chuyển trồi lên bề mặt trái đất.
Về điều kiện ngụ cư, tuyệt đại đa số của con số hai triệu dân thủ đô Port-au-Prince sống trong những căn nhà mái tôn sơ sài dựng chênh vênh trong những khe núi sâu thẳm dễ sụt lỡ. Bản thân trung tâm thủ đô và những thị trấn phụ cận cũng chỉ là những cao ốc gia công bằng nguyên liệu bê tông yếu ớt, tỉ lệ cát nhiều hơn hồ, thiếu khung sắt làm nòng để có thể chống đỡ một khi mặt đất rung chuyển. Sau cuộc điều tra của một ngôi trường bị đổ sụp ở ngoại vi thị trấn Pétionville vào năm 2008, ông đô trưởng cho báo chí hay rằng 60% các cao ốc thủ đô được xây dựng bằng vật liệu kém phẩm chất và thiếu an toàn, ngay cả trong tình trạng bình thường mưa thuận gió hòa. Vụ đổ nhào của ngôi trường nói trên là dấu hiệu chẳng lành báo trước cho biết bao nhiêu người bị mắc kẹt trong trận động đất kỳ nầy: hàng trăm học sinh thiệt mạng vì chính phủ không thể có đủ thì giờ để nhanh chóng mở một sinh lộ cho các em kịp thời chui ra…

Trước ngày thiên tai

Trước khi thiên tai ập đến, người dân Haiti đã sống không có mặt trời: hàng trăm ngàn trẻ em Haiti làm những việc nặng của người nô lệ.
Ở đất nước nói tiếng Pháp nầy, động từ rest avec (ở lại với, to stay with) đã trở thành danh từ restavek, để chỉ những trẻ em bị cha mẹ gởi đi ở đợ cho các gia đình khá giả, vì bố mẹ chúng sinh thì được mà dưỡng thì không.
Một cuộc điều tra của Tổ chức Phát triển Liên Mỹ (Pan American Development Foundation) vào cuối năm 2009 tiết lộ cho biết có tới một phần tư triệu, hay chính xác hơn, 225.000 em bé Haiti đã trở thành restavek, đi ở đợ không lương, làm các công việc của một thân phận nô lệ để kiếm miếng ăn qua ngày, và đây là tình trạng vi phạm nhân quyền và bóc lột lao động tệ hại nhất.
Bản điều tra nêu rõ hai phần ba thành phần ở đợ nầy là bé gái, nên chuyện bị lợi dụng lao động, bị cưỡng bức tâm lý và bị hãm hiếp sinh lý bởi chính gia chủ là chuyện thường ngày.
Để xác định tình trạng nầy lan rộng đến mức nào, tổ chức nói trên tiến hành thăm dò tới từng gia đình, trong tổng số 1.458 nóc nhà trong lãnh thổ Haiti, đất nước nghèo khó nhất trong tất cả các quốc gia nằm ở tây bán cầu. Theo số liệu của văn phòng đặc sứ Liên Hiệp Quốc tại Haiti, tỉ lệ thất nghiệp tại đây lên tới 70%, và có tới 78% người dân Haiti sống dưới mức 2 đô la mỗi ngày. Trong một xã hội mà điều kiện kinh tế khốc liệt như thế, việc buôn bán trẻ con và tệ trạng tổ chức bạo lực không làm sao tránh khỏi ở Haiti. Mục đích của cuộc điều tra là tìm câu trả lời cho câu hỏi “Tình trạng tha hóa đã tới mức độ nào?”.

Các nhà điều tra đã nhận thấy cứ ba nhà thì có một nhà ở đất nước nầy gởi con đi kiếm cơm. Kết luận cho cuộc thăm dò, tổ chức PADF cho rằng tệ trạng nầy phát xuất từ hoàn cảnh thiếu đói, rồi họ đề nghị sử dụng các nguồn viện trợ của nước ngoài và của chính phủ vào các chương trình xóa đói giảm nghèo, và vào công tác nâng cao văn hóa, nhất là cho nhân dân ở vùng nông thôn.
Glenn Smucker, một trong những tác giả của bản điều tra nói trên là người đã dành rất nhiều thời gian của mình để đào sâu vào xã hội bi thảm của tổng số 9 triệu dân Haiti ít ỏi, đã nói rằng ông ta tin con số trẻ em đi ở đợ gia tăng một cách đáng kể trong thủ đô Port-au-Prince, là nơi dân nghèo từ các vùng nông thôn đổ xô về để kiếm sống.
Duy trì nô lệ trẻ em là phạm pháp theo luật Haiti, nhưng phóng viên truyền hình Dan Harris đã kín đáo dành ra 5 tháng liên tục để làm bài phóng sự điều tra về tình trạng nô lệ tân thời nầy, và ông đã đưa ra con số gần 300.000, sau khi dùng máy quay phim trá hình để thu những hình ảnh lái buôn người bằng lòng bán trẻ em với giá bèo 150 đô mỗi đứa. Sau đó, nhà báo Harris phỏng vấn một giáo sĩ địa phương, để được mục sư Jean-Etienne Charles chuyên thuyết pháp chống lại tình trạng nô lệ con trẻ, giải thích lý do tại sao một số cha mẹ không thể cưỡng lại tình trạng đem con bỏ chợ như thế. “Tôi không nghĩ là họ không thương con cái mình. Họ thương yêu con cái, nhưng họ cũng nghĩ rằng họ không kham nổi cho con mình được no đủ, nên giao con cho kẻ khác, là người hứa sẽ chăm sóc tử tế. Nhưng khi đứa bé về nhà kia rồi, mọi lời hứa ở lại ngoài cổng ngõ.”
Con trẻ Haiti được bán ra như lao động hay gái điếm mạt hạng với giá xấp xỉ 80 đô la. Vào chợ Dajabón, thủ phủ của tỉnh Dajabón thuộc Cộng hòa Dominican nằm sát biên giới Haiti, bạn có thể thả giàn mặc cả giá trị con người hay con vật, tùy theo bạn biết nhìn “món hàng” hay không. Bạn có thể dìm giá một con gà sống xuống tới 40 pesos, hay đẩy giá của 5 kí lô mì ống từ 60 pesos lùi lại còn 50 pesos. Cũng thế, nếu bạn cứng cựa, bạn sẽ mua được một đứa bé Haiti với giá dưới 85 Mỹ kim.
“Bạn cứ hỏi quanh chợ đi,” Hilda Pe-a nói, “Thiên hạ biết rõ ai là người đầu mối. Bạn cứ cho họ biết bạn cần đứa bé ở tiêu chuẩn nào, rồi người ta sẽ dắt qua biên giới một đứa y như bạn muốn”. Hilda Pe-a là thành viên của Cơ quan Phục vụ Người Tị nạn của Dòng Tên, có nhiệm vụ quan sát hoạt động qua lại biên giới. Ở chợ người nầy, người ta mua bán trẻ em Haiti để tung vào thị trường gia nô, vào công việc đồng áng nặng nhọc, và vào kỹ nghệ đĩ điếm của Cọng hòa Dominican. Thằng bé Jesus Josef là một đứa trong số những nạn nhân. Vừa mắc cỡ vừa khiếp đảm, thằng bé nhỏ nhoi nầy với hai con mắt mở to thao láo không thể nhớ được làm thế nào mà nó lìa xa mẹ mình và ba thằng em của mình bên Haiti để thấy mình làm việc không lương cho một gia đình ở Barahona, cách thủ đô Santo Domingo 120 dặm.

Bé Jesus ngồi lặng lẽ trong khi linh mục Pedro Ruquoy, quản đốc một trại tị nạn gần Barahona, kể câu chuyện làm thế nào thằng bé trốn thoát khỏi gia đình chủ. Khi mới tới, cổ em bị sai khớp xương do phải mang vác những thứ quá tải trên mình, và những vết cứa trên thân còn lở lói do không thuốc men. Gia đình người Dominican đã dò hỏi ra được, và tới trại tị nạn đòi bắt nó về, hoặc linh mục Ruquoy phải trả 10.000 pesos để đền bù cho thiệt thòi của họ. Linh mục Ruquoy nói, “Họ dùng thằng bé như nô lệ đã đành, mà còn tra tấn nó nữa.”
Trước thiên tai động đất ngày 12-1 vừa qua, không ai biết được có bao nhiêu em bé Haiti như Jesus Josef đang làm nô lệ trên nước bạn Cộng hòa Dominican. Phần lớn các bé trai dưới tuổi 12 trở thành ăn xin hay đánh giày, mang tiền về cho đầu nậu, còn bé gái làm lụng công việc nội trợ trong nhà. Các em trai lớn hơn thì bị đưa vào làm công nhân ở các công trình xây dựng hay trong các nông trang, còn các bé gái thân xác bắt đầu nầy nở thì phục vụ trong các nhà chứa.

Ngày 12-1-2010

Cũng như ở bất cứ thành phố nào trên thế giới, 5 giờ chiều là giờ tan sở, tan trường, thiên hạ ùa ra đường để về với gia đình.
7 phút trước giờ cao điểm ấy, học sinh đang ngồi trong lớp, công nhân còn ở xí nghiệp. Bỗng mặt đất rung chuyển ở thủ đô Port-au-Prince, liên tục trong 45 giây đồng hồ. Trường học lún xuống, vùi chôn học sinh. Nhà máy đổ sụp, gạch đá phủ lên thân thể công nhân. Nhà thờ đổ, giáo sĩ chết. Nhà tù đổ, can phạm tràn ra phố. Dinh tổng thống đổ. Trụ sở của phái đoàn Liên Hiệp Quốc đổ. Cột điện gảy. Điện thoại mất tín hiệu. Bệnh viện đổ, bác sĩ y tá và bệnh nhân đều là nạn nhân như nhau.

Thủ đô của Haiti là một biển kinh hoàng, hoảng loạn, tăm tối khi bóng đêm ập tới. Báo động chuẩn bị đón sóng thần được loan báo ở quần đảo du lịch Bahamas, ở Cuba, và ở khắp nơi quanh vùng biển Caribbean. Phi trường hư hại. Guồng máy nhà nước tê liệt. Tiếng cầu cứu, than khóc, tru tréo vì vết thương vang vọng từ khắp nơi. Không biết ai còn cứu được ai. Ai cũng phải lo cứu mạng mình.
Phóng viên thường trú của thông tấn xã AP cho hay họ thấy một bệnh viện trong khu nhà giàu Petionville ở miệt đồi cao nhìn xuống thủ đô đã sụp đổ tan tành. Nữ phát ngôn viên của Hội Cứu trợ Công giáo nói rằng Karel Zelenka, đại diện của hội tại Haiti, đang mô tả “cảnh thiên tai toàn diện và thực trạng hỗn loạn” thì điện thoại bị cắt. Trước đó Karel Zelenka mô tả toàn thể thủ đô của đảo quốc Haiti chìm dưới lớp bụi và vôi vữa. Nữ phát ngôn viên Sara Fajardo kể thêm lời Karel rằng “có lẽ hàng ngàn người đã thiệt mạng”. Cô nói thêm Hội Cứu trợ Công giáo có dự trữ đồ dùng và thực phẩm đủ đề cứu nguy cho khoảng 5.000 gia đình, nhưng nhân viên tại chỗ của hội lo ngại công tác cứu trợ sẽ gặp ách tắc do đường sá hư hại và thiếu an ninh.
“Chỉ một phút sau cơn địa chấn, đất, bụi và khói trở thành tấm mền khổng lồ bao trùm toàn thể thành phố và làm tối sầm khoảng 12 phút, đến khi vôi vữa rơi xuống và bụi phấn bay xa,” Mike Godfrey, một nhân viên hợp đồng của cơ quan USAID có mặt tại thủ đô Port-au-Prince nói với đài CNN. Còn ông Raymond Joseph, đại sứ Haiti tại Hoa Kỳ mô tả “tôi nghĩ đây quả là một thảm họa ở quy mô tệ hại nhất.”

Nằm cách mũi biển Miami của tiểu bang Florida 1140 km, hay 710 dặm, về phía đông nam, Haiti là quốc gia nghèo khó nhất của tây bán cầu, vừa là một trong những nước thê thảm nhất của thế giới. Haiti luân phiên bị đánh tả tơi bởi bão tố hàng năm, bởi đảo chính quân sự, và bởi bạo động băng đảng. Hầu hết dân Haiti sống trong những căn nhà ổ chuột, xấy cất trong điều kiện tồi tàn, con người sống giật gấu vá vai.
Một bài báo mới phát hành vào tháng 9-2008 gần đây đăng trên tờ Buổi Sáng (Le Matin) trích thuật lời ông Patrick Charles, cựu giáo sư Viện Nghiên cứu Địa chất học Havana, lập luận rằng “các điều kiện đã chín muồi cho một hoạt động địa chấn quan trọng tại Port-au-Prince. Dân chúng thủ đô Haiti cần chuẩn bị cho một biến cố sẽ xẩy ra khó bề tránh thoát…” Theo ông Charles, mối hiểm nguy đã gần kề. Ông thêm, “Cảm ơn trời, khoa học đã cung cấp cho chúng ta những khí cụ để có thể tiên đoán những loại biến cố như thế, cũng như chỉ rõ làm thế nào chúng ta có thể đi tới các kết luận như thế.” Giáo sư Charles dẫn giải rằng thủ đô Port-au-Prince nằm ngay trên đường cắt của một lát phay lớn, là một phần của vùng phay Enriquillo. Lát phay thổ nhưỡng nầy khời điểm từ thành phố Petionville và chạy theo rìa phía nam của bán đảo rồi tận cùng ở Tiburon. Vào năm 1751 và năm 1771, thành phố nầy đã bị triệt hạ hoàn toàn bởi động đất. Trưng dẫn bằng chứng cho nhận định của mình, giáo sư Charles đề cập tới các chấn động vừa xảy ra gần đây tại các địa điểm Petionville, Delmas, Croix des Bouquets, và La Plaine. Những rung động nhẹ như thế thường là những dấu hiệu báo trước một cuộc động đất lớn sẽ tiếp theo sau.

Dân Haiti không xa lạ gì với các trận động đất lớn mang lại nhiều thiệt hại và tàn phá cho Palais Sans Souci gần Citadelle vào năm 1842. Thật ra cũng đã 200 năm kể từ khi có một chấn động địa chất quan trọng xảy ra cho địa điểm Port-au-Prince. Điều đó có nghĩa là mức độ tích tụ năng lượng và áp lực bên trong địa cầu sẽ có một lúc nào đó xả ra bên ngoài dưới hình thức là một trận động đất ngang với mức 7.3 theo địa chấn kế Richter. Như thế, biến cố ấy sẽ là một thảm họa triệt để cho một thành phố với các quy tắc xây dựng lỏng lẻo, cùng với vô số nhà ổ chuột xây cất bừa bãi ở những khe núi, hay ở những nơi lẽ ra chính phủ nên cấm đoán việc cư ngụ. Ngay cả những đại gia siêu giàu cũng không thể miễn trừ khỏi cơn thịnh nộ của đất trời: họ xây cất dinh thự trên những nơi có tầm nhìn thần tiên, nhưng lại chênh vênh bên triền núi vùng phố thị Petionville, trên những dung đất chỉ chờ động đất để trôi xuống nhẹ nhàng như một đám lục bình.
Mặc dù các chức sắc thành phố đã gióng tiếng cảnh cáo về mối nguy nầy, nhưng cũng chỉ là đánh trống bỏ dùi, không đi tới một điều luật nào cụ thể để ngăn cấm trò vui cỡi cọp. Ông Charles đã nêu ra tình huống tuyệt vọng nầy: một cơn sóng thần có khả năng dồn nước tới tận Hồ Azuéi và nhận chìm La Plaine cùng với khả năng tàn phá toàn thể vùng Morne l’Hopital, là khu vực đang lớm chớm mọc lên những khu nhà ổ chuột mới.

Lướt qua một chút lịch sử, nước Haiti chiếm một phần ba phần đất phía tây của hòn đảo Hispaniola trong vịnh Caribbean, nơi Christopher Columbus đổ bộ vào năm 1492 lúc hòn đảo còn là thuộc địa của Tây Ban Nha trong vùng Mỹ châu. Trong những thập niên kế tiếp, sắc dân Taino bản địa đã hoàn toàn bị xóa sổ bởi nạn diệt chủng phối hợp với tật bệnh. Haiti trở thành thuộc địa của Pháp năm 1697. Gần một trăm năm sau, dân nô lệ da đen khởi đầu cuộc khởi nghĩa, tiến hành chiến tranh chống Pháp. Người Haiti đánh bại đội quân do Napoleon phái tới dẹp loạn năm 1803, để qua năm 1984 trở thành nước cộng hòa độc lập do người da đen lãnh đạo tiên khởi trong tân thế giới, và là quốc gia độc lập thứ nhì trong các nước Mỹ châu. Trong giai đoạn chuyển tiếp thành một quốc gia hẳn hòi, Haiti chạm trán với nạn nội chiến, ám sát chính trị, độc tài và phân rẻ đất đai lãnh thổ.
Jacques Dessalines, nhà lãnh đạo đội quân Haiti vừa đánh bật quân đội Pháp, đã tự tôn vinh mình là hoàng đế, rồi bị ám sát sau 2 năm trị vì ngôi báu. Đất nước bị chia năm xẻ bảy bởi các bộ tộc xưng hùng xưng bá ở miền Bắc cũng như miền Nam trong các năm tiếp theo, mãi đến khi vị hoàng đế tự xưng Henri Christophe đoàn kết đất nước lại vào năm 1820. Một trăm năm tiếp theo, người Haiti chứng kiến xâu xé giữa người da đen và người da trắng, cũng như sự lên voi xuống chó của 23 nhà lãnh đạo dân tộc. Khi một đám đông xúm lại xử tử nhà lãnh đạo Haiti vào năm 1915, quân lực Hoa Kỳ chiếm đóng đảo quốc và đặt dất nước nầy dưới sự kiểm soát của Thủy quân Lục chiến ngót 19 năm.

Năm 1957, bác sĩ Francois Duvalier, biệt danh “Bác sĩ Bố”, hay “Papa Doc”, được bầu làm tổng thống. Ông nầy dùng chính sách khủng bố để cai trị, thành lập quân đội riêng và thanh toán bất cứ ai chống đối. Năm 1964, ông ta sửa hiến pháp, để chính thức thành tổng thống đến trọn đời, khỏi bầu bán lôi thôi. Khi ông chết năm 1971, con trai ông với hỗn danh “Baby Doc” đứng ra nhận nhiệm vụ lịch sử, cai quản đất nước. Năm 1986, cuộc cách mạng mang tên Deschoukay đẩy bật Baby Doc ra khỏi nước, và trong sáu năm sau đó phe quân nhân thay nhau lèo lái Haiti. Tháng 12-1990, linh mục công giáo Jean-Bertrand Aristide được bầu làm tổng thống. Nhưng chỉ dăm tháng sau Aristide lại bị lật đổ bởi một cú đảo chánh quân sự; để duy trì dân chủ và vản hồi trật tự, năm 1994 Hoa Kỳ gởi vào 20 ngàn quân. Aristide đã trở lại vào năm 1994, nhưng không làm nên cơm nên cháo gì, vì hiến pháp cấm cầm quyền nhiều nhiệm kỳ nối tiếp nhau, do đó, René Préval trở thành tổng thống đắc cử năm 1995, rồi tới phiên Aristide đắc cử năm 2000. Ông cựu linh mục nầy quay lại Haiti để thành lập đảng Gia Đình Lavalas làm hậu thuận chính trị cho mình. Tháng 1-2004, vào dịp kỷ niệm 200 năm ngày Haiti được độc lập từ tay Pháp, phía đối lập tố cáo Aristide tham nhũng và kêu gọi ông từ chức. Bạo loạn bùng lên khắp đường phố và phe khởi nghĩa chiếm cứ nhiều phần lãnh thổ của đất nước. Aristide van nài quốc tế cứu nguy cho ngai vàng của mình, nhưng Hoa Kỳ và Pháp khuyến cáo ông từ chức. Ông ta lưu vong qua Nam Phi, nhưng vẫn luôn luôn coi mình là nhà lãnh đạo hợp hiến của đất nước Haiti. Ông vẫn thề hứa sẽ quay lại nắm chính quyền, và sau trận động đất tuần qua, lại vừa đòi bay về… cứu dân độ thế.

Tháng 6-2004, Liên Hiệp Quốc gởi phái bộ bảo vệ hòa bình tới để ngăn chận bạo loạn và đảm bảo an ninh cho Haiti ở một chừng mực nào đó. Lực lượng LHQ nầy gồm thành phần vừa binh sĩ vừa cảnh sát đến từ 41 nước khác nhau, với tổng số 9.000 người. Nhiệm vụ của đội quân LHQ giữ gìn hòa bình rất nguy hiểm: trong vòng 2 năm, đã có 17 quân nhân bị giết tại Haiti. Tháng 2-2006, Haiti lại tiến hành bầu cử. Chín ngày sau khi bỏ phiếu, cựu tổng thống cầm quyền từ 1996 tới 2001, ông René Garcia Préval lại được tuyên bố thắng cử một cuộc bầu bán mà các thùng phiếu hợp lệ bị vất ngổn ngang ngoài bãi rác, trong khi các phiếu trắng chiếm quá nhiều tới mức bất thường khi kiểm phiếu. Brazil phải nhảy vào can thiệp vụ gian lận bầu cử nầy, đề nghị không đếm phiếu trắng. Kết quả là ông Préval hội đủ 51% để đắc cử mà không phải tổ chức bỏ phiếu lần nữa.
Ở Haiti, cứ năm người dân thì đã có bốn người sống trong cảnh nghèo khó, và tính chung, hơn một nửa dân số sống trong tình trạng đói rách đúng nghĩa, không đủ no và không đủ áo che thân, trong khi nạn phá rừng làm rẫy bừa bãi tạo nên nguy cơ đất đai bị xói mòn, làm vật giá gia tăng, và dân chúng khó lòng chống trả mỗi khi thiên tai lớn nhỏ ập tới. Cộng thêm vào đó là tình trạng bất ổn chính trị và nạn tham nhũng hoành hành.
Người dân Haiti trước nạn động đất vốn đã cần miếng ăn để sống sót. LHQ vẫn khẩn thiết kêu gọi các nước giàu đừng quên các nước đói nghèo, nhất là Haiti. Bản thân ông tổng thư ký LHQ mong muốn để tên Haiti lên đầu sổ để van xin các cường quốc cứu nguy cho dất nước nầy, cho dù nạn suy thoái kinh tế đang ảnh hưởng cùng khắp. Và giữa lúc lời kêu gọi của ông Ban Ki-moon chưa được đáp ứng, thì trận động đất ập tới.
Mất điện, việc gửi thông tin về biến cố ở Haiti ra thế giới bên ngoài rất khó khăn. Trong nhiều giờ đầu tiên, toàn thể thể giới trông ngóng những mẩu tin về thảm họa cho loài người.

Khi mặt đất rung chuyển, 176 hành khách của chuyến bay American Airlines số 1908 đang sắp hàng để lên tàu tại phi trường quốc tế Toussaint L'Ouverture. Chuyến bay dự trù cất cánh rời Haiti lúc 5:30 chiều. Do động đất làm hư hại phi trường, chuyến bay phải dời lại tới 6:41 tối, chờ nhân viên phi trường kiểm tra an toàn của đường băng. Khi đáp ở Miami, Florida lúc 8:33, chuyến bay chỉ còn 49 hành khách và 11 nhân viên phi hành đoàn – 127 người kia đã đổi ý, ở lại nghe ngóng tin tức người thân, thay vì rời Haiti. Đó là chuyến bay dân sự cuối cùng, trước khi phi trường đóng cửa hoàn toàn. Những người đáp chuyến bay nầy biết có động đất, nhưng hoàn toàn không có thông tin gì để chia sẻ với thế giới bên ngoài. Cũng trong những giờ phút dài thăm thẳm nầy, đạo quân báo chí chuyển động, tìm mọi cách để có mặt ở hiện trường, để thu thập tin tức và hình ảnh nhằm thông báo cho thế giới. Vài tiếng đồng hồ sau đại họa ở Haiti, phóng viên Anderson Cooper của đài truyền hình CNN rời New York trên chuyến bay đêm tới phi trường Santo Domingo của Cộng hòa Dominican. Từ đây, anh nhà báo xin quá giang một trực thăng cứu trợ bay suốt bề ngang hòn đảo Hispaniola tới thủ đô Port-au-Prince. Sáng hôm sau, anh là người ký giả đầu tiên có mặt tại chỗ, giữa những xác người, giữa những tiếng khóc than của người bị kẹt dưới vỡ vụn chồng chéo của những tảng bê tông cần cứu cấp. Anh đã liên lạc với Atlanta bằng điện thoại truyền tín hiệu qua vệ tinh, vì thủ đô mất điện. Nhiều tiếng đồng hồ sau anh mới có thể trực tiếp truyền hình cảnh chết chóc hỗn loạn của dân chúng, sau khi các phương tiện truyền thông và may quay được gửi tới tăng cường từ Miami.

Ngày 13-1-2010

Trận địa chấn cuối cùng ở mức độ trầm trọng xẩy đến cho Haiti vào năm 1895, theo lời ông Bruce Presgrave ở Sở Quan Trắc Địa Dư Hoa Kỳ. Những vụ động đất nhẹ rất thông thường trong vùng vịnh Caribbean, và từ 16 năm nay Haiti không bị một trận nào. Lần nầy, có mặt tại Port-au-Prince trong một chuyến công vụ, ông Henry Bahn làm việc ở Bộ Nông Nghiệp Mỹ mô tả “mọi người đã hoàn toàn đờ đẫn và run rẩy, không biết phải làm gì”. Ông Bahn đã thấy đất đá rơi tung tóe, và chính mắt ông chứng kiến một khe núi sụm xuống, phủ kín nhiều căn nhà nằm ở dưới sâu.
Làm phóng sự thiên tai là một công việc khó khăn, bẩn thỉu, hiểm nguy và căng thẳng đầu óc. Ngoài ra, công việc nầy cũng mang nặng tính chất cạnh tranh nghề nghiệp nữa, nhất là trách nhiệm của người ký giả trước mặt khán giả hay độc giả của mình.
Bừng tỉnh sau những tin tức ít ỏi về thảm họa động đất từ hiện trường chuyển ra, các nhà báo từ khắp nơi trên thế giới ai cũng muốn nhảy xổ vào nơi gay cấn nầy để kịp ghi nhận cơn ác mộng, nỗi đau thương, cảm giác kinh hoàng, sự mất mát và chết chóc, các nỗ lực tiếp cứu – để truyền đi cho cả thế giới cùng biết, và cùng chia sẻ. Nhưng đấy không phải là chuyện dễ dàng, vì ông trời đã không thể chọn một nơi nào kém bất hạnh và thiếu phương tiện giao thông hơn, để áp đặt trận động đất. Nhìn hòn đảo Hispaniola trên hình chụp từ vệ tinh, bạn sẽ thấy ngay hai phần tương phản rõ rệt: Cộng hòa Dominican bên phải, và quốc gia Haiti không cây cối bên trái. Trước khi đất trời rung động, thủ đô Port-au-Prince đã là một hình ảnh của sự khốn cùng. Tất cả những gì có thể gọi là cơ cấu xã hội loài người đã bị xóa bỏ sau 45 giây đồng hồ ngắn ngủi. Thực phẩm, nước uống, điện thắp sáng, thông tin liên lạc, giao thông: tất cả đã trở thành con số không.

Các nhà báo đã tìm mọi cách để đóng góp phần mình trong thiên chức ký giả, báo cho cả loài người trên hành tinh biết những gì đã và đang thực sự diễn ra sau cơn đại nạn. Nhưng mỗi nhà báo đều cảm thấy mình húc đầu vào tường khi tìm cách lọt vào Haiti. Anderson Cooper và toán CNN của anh đã có mặt được tại chỗ chỉ sau một đêm nhảy cóc từ máy bay nầy sang máy bay khác, là một điều diệu kỳ, trong một thời gian kỷ lục. Đài truyền hình CNN đã làm cho dân Haiti phải tin rằng loài người ở thế giới bên ngoài thực sự nóng lòng và quan tâm đến họ.
Một toán ký giả của Sun Media mướn một chiếc phản lực rạng sáng thứ Tư đã bay tới thủ đô Santo Domingo của Cộng hòa Dominican, nhưng chỉ phân nửa toán nầy có thể nhồi nhét lên chiếc máy bay cỏn con để bay xuyên qua biên giới Haiti, tới phi trường Port-au-Prince. Khi chiếc máy bay cà tàng quay lại vòng thứ nhì với một nửa còn lại, máy bay không được phép đáp vì phi trường đã bị quân đội khóa chặt, chỉ trừ các chuyến bay chở đồ cứu trợ và cấp cứu. Riêng Michael Den Tandt, một ký giả khác của nhật báo Sun Media, xoay trở được để quá giang trên chiếc C-17 của Không lực Canada chở Toán Cấp Cứu Khẩn Cấp. Chuyến bay tới không phận Port-au-Prince lúc 9:30 sáng, nhưng phải bay lòng vòng tới gần giờ ngọ mới được phép hạ cánh. Các bạn đồng nghiệp của anh ta, nửa toán tới Cộng hòa Dominican bằng phản lực không được phép đáp ở Port-au-Prince, đã nhanh chóng mướn một xe đò mà tài xế không thông thạo đường sá quốc gia bạn Haiti. Chiếc xe bị overheat một lần dọc đường, và một lần xẹp bánh. Cộng chung những tai ách đường trường ấy vào không khí hỗn loạn tại địa phương, bạn sẽ có đầy đủ bản thực đơn để nấu món ăn để đời dành cho những nhà báo đi tìm cái khó cái khổ mà lao đầu tới.

Ngay cả sau khi đặt được chân lên thủ đô Port-au-Prince, vẫn còn khó khăn cho nhà báo cần di chuyển lòng vòng để chứng kiến phần nào sự tàn phá của thiên tai, ví dụ chỉ nói riêng tới vấn đề thông tin liên lạc với thế giới bên ngoài Haiti. Xác người chết khắp mọi nơi. Cộng thêm với những người sắp đứt hơi thở trong vài phút sắp tới đây vì vẫn tiếp tục bị kẹt dưới gạch đá. Xáo trộn thành thị – cứ bằng lòng với từ ngữ nhẹ nhàng ấy – đang trở thành mối lo ngại gia tăng cho mỗi một người. Nhà báo không phải nếu muốn thì cứ việc ung dung thả bộ vào thư viện, tiệm cà-phê internet, hay vào cái khách sạn năm sao nào đó để gởi về tòa soạn một bản tin. Một số điện thoại di động mất sóng, may mà ký giả của những cơ quan truyền thông lớn được trang bị loại điện thoại truyền sóng qua vệ tinh. Trong khi đó, kiếm miếng ăn, chai nước uống, hay chỗ để ngã lưng đêm nay, hay nơi để tránh sụp đổ do hậu chấn của động đất, vẫn còn là những thử thách cho mỗi con người trong đất nước tan tành nầy.

Theo thông lệ, nhà báo thường quay ống kính đi, để tránh hình ảnh xác chết. Nhưng không hẹn mà ký giả làm nhiệm vụ ở Haiti sau trận động đất nầy đã làm ngược lại. 48 giờ sau tai họa, đài CNN chiếu cảnh một bệnh viện bị tàn phá khốc liệt. Máy quay đã quét một đường thu chậm cảnh một đống 15 tử thi nằm sóng sượt ở cửa phòng khám, đến cảnh nhi đồng đã tắt thở, chân và đầu ló ra khòi tấm vải đắp. Nhiều đài truyền hình cảnh cáo khán giả là đài sắp chiếu những hình ảnh ghê rợn nhất.
Ký giả truyền hình của CBS Katie Couric theo chân một toán nhà báo thứ nhì của đài bay tới Santo Domingo để đáp xe đò tới ngủ qua đêm ở biên giới chờ sáng. Phóng viên Steve Harrigan của Fox News bắt chước bài bản của Cooper đài CNN, ăn nói ngọt ngào thế nào đó làm phi hành đoàn chiếc máy bay chở đồ y tế cấp cứu từ Santo Domingo bằng lòng cho anh nhảy lên tàu dù không có tên trong manifest. Tới thủ đô vào sáng thứ Năm, Harrigan đã bấm máy một trong những cảnh tượng đau thương tột cùng: một phụ nữ gào thét trước cái chết của bốn đứa trong bầy con mình bị kẹt đè dưới gạch đá của một cao ốc đổ sụp. Sau đó, khi màn trực tiếp truyền hình đề cập tới người phụ nữ khốn khổ ấy, Harrigan, một cựu phóng viên chiến trường từng chứng kiến biết bao cảnh sinh ly tử biệt, đã nghẹn ngào khóc, không nói được nữa, đến nổi người quay phim phải cắt ngang bài phóng sự.

Một ngày sau thiên tai, các đài ABC, CBS và NBC tăng cường mỗi đêm thêm nửa giờ đặc biệt về Haiti. Riêng đài ABC đã cử phóng viên Diane Sawyer từ Afghanistan bay tới Haiti.
Sự vắng bóng điện lực, thức ăn và chỗ ở, cũng như nguy cơ về tật bệnh và an ninh bản thân, đã khiến cho việc làm phóng sự động đất thêm muôn vàn khó khăn. Không như làm phóng sự sóng thần với ảnh hưởng của thiên tai trên bề rộng của diện tích, trận động đất ở Haiti có tầm mức khép lại, tập trung vào một thành phố riêng rẻ. Không đầy 48 giờ sau thảm trạng chết chóc, CNN đã có 44 nhân viên gồm phóng viên, kỹ thuật viên và đạo diễn hiện diện tại thủ đô Port-au-Prince, cộng thêm 6 người nữa tới hôm thứ Sáu. Phía Fox News có 25 người. Phó giám đốc phụ trách biên tập tin tức, ông John Stack, cho biết “lo tiếp tế thức ăn, đồ dùng, chỗ ở, bảo vệ an ninh và thay ca cho các toán chẳng khác gì điều khiển một trận đánh quân sự”.

Nhờ lực lượng nhà báo đông đảo như thế, chúng ta ngồi nhà cũng nắm bắt tường tận những gì thực sự xẩy ra tại chỗ.
Hội Hồng Thập Tự Quốc tế cho biết có khoảng 3 triệu người bị ảnh hưởng bởi trận động đất nầy, với con số tử vong có thể lên tới 100 ngàn người.
Hầu hết những biểu tượng chính của thành phố Port-au-Prince đã bị hư hại trầm trọng hay hủy diệt bởi thiên tai vừa qua, trong đó có Dinh Tổng Thống, tòa nhà Quốc Hội, các cao ốc của Bộ Tài chánh và Bộ Lao Động, Bộ Thông Tin, Bộ Văn Hóa, tòa nhà Bộ Nội Vụ, Nhà thờ Chính tòa, khám đường trung ương và ít ra là một bệnh viện. Liên Hiệp Quốc báo cáo tòa nhà Bộ chỉ huy Lực lượng Ổn định Haiti của họ đặt tại khách sạn Christopher đã đổ nát, riêng trưởng phái đoàn, ông Hédi Annabi, đã được chính tổng thống René Préval xác nhận đã thiệt mạng; vào giờ phút xảy ra động đất, ông Annabi đang họp bàn với các thành viên trong đoàn Trung quốc và các người TQ nầy cũng đã thiệt mạng. Biến cố lần nầy còn làm thiệt hại 3 bệnh viện của Tổ chức thầy thuốc Không Biên Giới: một cơ sở bị hủy hoại hoàn toàn và hai cơ sở kia còn đứng nhưng không đủ an toàn để lo việc chữa chạy cho bệnh nhân.

Lần sau cùng hòn đảo Hispaniola chịu một trận động đất ở cường độ lớn là vào năm 1751, và riêng phần đất ngày nay là Haiti có trận năm 1770. Theo tác giả Moreau de Saint-Méry, “chỉ trừ một cao ốc duy nhất xây bằng vôi vữa là thoát khỏi sụp đổ trong ngày đại họa 18-10-1751 ấy” nhưng “toàn thể thành phố đã bị xóa sổ tyrong trận động đất ngày 3-6-1770”. Tới ngày 7-5-1842, thành phố Cap-Haïtien cùng một số thị trấn khác ở miền bắc Haiti và của Cộng hòa Dominican bị tàn phá bởi động đất. Ngày 4-8-1946, một trận động đất mạnh 8 độ đánh vào Cộng hòa Dominican và làm rung chuyển Haiti, tuy chỉ làm chết trực tiếp độ 100 người, nhưng đã tạo sóng thần làm chết 1.790 người khác.
Về tổn thất nhân mạng, tổng lãnh sự Haiti tại New York đưa ra ước tính “có hơn 100.000 người thiệt mạng”, còn thủ tướng Jean-Max Bellerive nói con số người chết do động đất lên tới “hàng trăm ngàn”. Những báo cáo mới nhất cho hay có thể số chết lên tới nửa triệu người, trong số đó có nghệ sĩ tài danh Jimmy O. Barikad và Đức Ông Joseph Serge Miot, tổng giám mục giáo phận thủ đô, chết vì nhà thờ chính tòa đổ.
Tới nay, hơn 150 người trong đội quân LHQ phục vụ tại Port-au-Prince còn ghi nhận mất tích, kể cả 100 người kẹt trong đống đổ nát của khách sạn Christopher nơi họ đặt bộ chỉ huy. Hiện 3.000 binh sĩ của lực lượng LHQ đang làm nhiệm vụ tuần tiểu thành phố để ngăn chận nạn hôi của.

Ngày 14-1-2010

Trong phố, những người sống sót lững thững bước trên những con đường ngỗn ngang đá gạch và xác chết chất chồng, có xác được bọc bằng tấm vải trắng, có xác thì nằm trơ mặt nhìn trời, hay được ai đó lấy một mảnh thùng giấy để nghiêng trên mặt. Xác người già. Xác trẻ con, Có xác một bé gái tuổi độ mười hai mặc quần short màu hồng nằm cạnh một đôi vợ chồng, người đàn ông được quấn tấm vải nhưng để cái chân chương phình thò ra ngoài. Tuyệt vọng, họ tìm cách đào bới đống đổ nát của những nơi trước đây là trường học, bệnh viện, nhà ở, để cứu người bị kẹt đang van xin than khóc.
Nơi đây không có bóng dáng bàn tay cứu trợ của người nước ngoài, chỉ trừ lác đác dăm ba người lính LHQ đội mũ xanh. Không có cảnh sát, không nước uống, không lều bạt chứa người bị thương, ngoại trừ các lều của những người mất nhà cửa, và của những ai sợ vào bên trong nhà mình rồi sẽ bị gạch đá đè chết nếu đất rung chuyển nữa. Nhà bạt được căng lên ở bất cứ đâu có bóng cây im mát hay còn chỗ trống. Hàng quán biến mất. Không ai buôn bán trao đổi cái ăn.
Ở cổng bệnh viện Canape Vert, một đám đông tìm cách chen vào bên trong. Một vài xác chết bọc khăn trải giường nằm trên mặt lộ. Từ ngoài đường phố chật ních xe cộ và bộ hành, người ta có thể nghe thấy tiếng la thất thanh từ bệnh viện phát ra. Có lẽ là từ phòng mổ không có thuốc gây tê gây mê.
Ở bệnh viện St. Esprit, dăm người tụ tập lại xin băng bó vết thương. Họ tới đây vì tới những nơi khác, họ không có tiền để trả. Một người trong bọn, Colas Enelson, 36 tuổi, nói vợ anh ta đang mang thai, bị gảy cả hai chân, may nhờ hàng xóm bới gạch đá kéo ra từ căn nhà đổ nát của hai vợ chồng.
Cũng như những người bà con tư lự khác trong gia đình đang tụ tập lại ở đây, anh Enelson lo sợ vợ anh không qua khỏi, trong khi chị ấy nằm mở trừng hai mắt nhìn trơ trăng sao trên trời.
Nhiều người mang những vết thương kín. Bên ngoài bệnh viện dã chiến của Thầy Thuốc Không Biên Giới, chỉ mấy bước cách bệnh viện St. Esprit, một phụ nữ trẻ có bàn chân bị cây cọc gỗ lớn đâm xuyên ngang, nằm trên cánh cửa tủ lạnh dùng làm cáng, chờ được cứu cấp. Một nhân viên làm việc ở dảy nhà được canh gác nầy cho hay không có cách gì chữa chạy những người bị thương thế trầm trọng. Anh ta bảo ở đây không có gì hơn là bông băng và sát trùng căn bản.

Việc phân loại bệnh nhân tiến hành giữa thanh thiên bạch nhật ngay trên nên đất của nơi ngày nào là khách sạn Villa Creole sang trọng quý phái, nay biến thành bệnh viện dã chiến ngoài trời. Mặt đất che kín bởi người bệnh nằm san sát: tứ chi bê bết máu và sưng phồng, trẻ con khóc thét, người lớn tru tréo, hay những người quá yếu ớt hay vết thương quá nặng nên họ không còn hơi thở để phát ra âm thanh.
"Hỏi xem nó còn có thể ngọ nguậy mấy ngón chân không,” một người dáng như bác sĩ bảo một phụ nữ, khi thấy một thằng bé ngồi phịch xuống chiếc ghế của khách sạn.
Một vài nơi bị tàn phá khốc liệt nhất có vẻ là khu triền đồi ở ngoại ô Petionville, giáp ranh thủ đô. Ở đây, thiên hạ dùng búa hay tay không để đào bới người sống sót trong khu siêu thị bị đổ nát, vừa phải liệng lui phía sau những tấm nệm dày, những dụng cụ văn phòng. Dưới đống gạch ngói có cả hai chục chiếc xe bị chôn sâu, trong đó có một chiếc của lực lượng LHQ.
Nơi nầy nơi kia trong thành phố, các dinh thự sụm xuống vặn vẹo như những chiếc bánh mì khổng lồ, với lớp bê tông nầy đến lớp bê tông khác, trộn lẫn với những thứ nay trở thành tàn dư: nệm, chăn, áo quần và bàn ghế.
Mọi người đang thoi thóp chờ trông bàn tay cứu viện của nước ngoài. Trong khi đó, tàu hải quân Mỹ cùng với trực thăng và phi cơ vận tải đã được triển khai cùng lúc với nhiều binh đoàn Thủy quân Lục chiến để làm nhiệm vụ cấp cứu, cũng như để đáp ứng tình hình nếu như có bạo động hay bất ổn xẩy ra.

Tướng Douglas Fraser, tư lệnh quân lực Hoa Kỳ đặc trách khu vực phía nam nói với báo chí “chúng tôi sẽ làm việc với lực lượng LHQ, vừa làm vừa học, tùy theo tình hình đột phát tại chỗ. Chúng tôi không biết tình hình thực tế tại hiện trường đang như thế nào, nên chúng tôi lao mình tới trước, cung cấp càng nhiều càng nhanh càng tốt nhằm đáp ứng nhu cầu tại chỗ.” Về thực tế, Bộ Tư Lệnh Phía Nam đã phái một toán tiền tiêu gồm 30 người tới Haiti để vừa hỗ trợ cuộc cứu trợ, vừa tạo đầu mối cho cầu không vận ở bước kế tiếp. Hai máy bay C-130 đã đổ bộ xuống Haiti các kỹ sư quân sự và các chuyên viên kế hoạch tác chiến, chuyên viên truyền tin, và một tổ chỉ huy. Phía Bộ Không Quân cung cấp nhân viên điểu khiển không lưu để đưa phi trường Port-au-Prince vào hoạt động. Phi trường nói chung còn sử dụng được, nhưng một số cơ sở và đài không lưu bị hư hại.

Vài giờ sau trận động đất, Bộ Ngoại Giao Mỹ đã phổ biến một báo động về du lịch, nhắc nhở công dân Hoa Kỳ tránh tới Haiti sau khi đất nước nầy bị tàn phá bởi trận động đất nặng nề. Báo động nầy có giá trị tới ngày 13-3-2010. Bộ Ngoại Giao cũng đề nghị 45 ngàn công dân Mỹ đang ở Haiti nên ở trong nhà, tránh những cao ốc đã hư hại, và tuân thủ các chỉ dẫn của chính quyền địa phương, cũng như giữ liên lạc với bà con bạn bè ở bên ngoài Haiti, nếu có thể.

Trong cuộc họp báo đặc biệt tại Bộ Ngoại Giao, giám đốc USAID Rajiv Shah cho báo chí biết một toán 15 thành viên USAID và hai đơn vị chuyên tìm cứu, cộng chung là 72 người, được trang bị bằng 6 quân khuyển chuyên tìm cứu và 48 tấn vật liệu cứu hộ, đã được phái tới Haiti. Ngoài ra, phía quân sự, Hoa Kỳ đang điều hàng không mẫu hạm USS Carl Vinson tới Haiti để hỗ trợ việc cứu trợ tại đây. Tàu nầy đã lên đường và dự liệu sẽ tới thả neo ngoài khơi Haiti vào chiều 14-1-2010. Các trực thăng trên tàu Carl Vinson sẽ đảm nhiệm việc đón và đưa những bệnh nhân cần chữa trị trên mẫu hạm. Bên cạnh đó, quân lực Mỹ đã gởi máy bay của Lực Lượng Phòng vệ Duyên hải để di tản bốn nhân viên Sứ quán Mỹ bị thương nặng. Một số thành phần của không quân cũng đã được điều tới để đưa phi trường quốc tế của thủ đô Port-au-Prince vào sử dụng. Hải quân cũng đã gởi máy bay P-3 Orion tới để đảm trách tuần thám không phận của khu vực bị tàn phá bởi động đất. Ngoài số TQLC Mỹ đã đổ bộ, một lữ đoàn của Sư đoàn 82 Nhảy Dù và một số đơn vị khác thuộc quân lực Mỹ cũng đã được đặt trong tình trạng báo động, sẵn sàng lên đường khi cần, để tăng cường cho công tác cứu trợ.

Ngày 15-1-2010

Khi nào trên thế gian có nước đục cũng có người lợi dụng thời cơ, để buông câu, và để ăn chặn đồng tiền bác ái từ ân nhân tới nạn nhân.
Vào internet, quý vị sẽ thấy tràn ngập các “tổ chức” nhân danh nạn nhân để xin mọi người giúp đỡ: Facebook, YouTube, Twitter và cả hai cựu tổng thống Mỹ cũng lên tiếng xin tiền giúp dân Haiti.
Có những tổ chức thật, nhưng cũng có những “tổ chức” không thật.
Bà Rebecca Sherrell, quản đốc chương trình bác ái của Bộ Ngoại Giao cho biết mỗi khi có thiên tai là có mặt bọn gian manh. “Chúng lợi dụng những vị hảo tâm muốn giúp nạn nhân trong những thảm họa nầy. Do đó chúng tôi xin nhắc nhở mọi người phải rất thận trọng và đặt câu hỏi trước khi mở ví,” bà nói.
Có rất nhiều thông báo và email gởi tới xin quý vị mở lòng bác ái, bằng cách chỉ việc đánh vài chữ vào lời nhắn của điện thoại di động. Xin quý vị nắm chắc là người ta không lừa đảo quý vị. Những ai dùng điện thoại di động của hảng Verizon và AT&T có thể cho tiền bằng cách gởi tới số 90999 (thay vì là số điện thoại của một ai đó) một nội dung ngắn gọn gồm một chữ “Haiti”, ngay sau đó sẽ nhận một lời nhắn yêu cầu xác nhận. Nếu quý vị gởi đi chữ “yes”, tức là quý vị bằng lòng cho dân Haiti qua ngã Hội Hồng Thập Tự số tiền 10 đô, sẽ tính thêm vào cái bill điện thoại sắp tới. Đây là cách gởi tiền cho nạn nhân Haiti gọn gàng nhất, nhưng quý vị phải nhớ bầm cho đúng số mã 90999. Trong ba ngày đầu tiên sau động đất, tổng số tiền cứu trợ bằng cách nầy đã lên tới 9 triệu Mỹ kim.

Ở Canada, quí vị dùng phone của Rogers và Fido có thể nhắn tin (text) bằng cách đánh chữ HELP rồi gửi cho số 1291, hóa đơn tháng nầy của quí vị sẽ được tính thêm $5, đó là món quà mà bạn gửi cho Haiti. Liên hội Người Việt Canada cũng đang vận động cứu trợ. Ngoài ra, chúng ta còn có các chùa, các nhà thờ là những nơi đáng tin cậy. Chính phủ Canada cam kết tiền dân chúng góp cho các tổ chức từ thiện lớn như World Vision, Hồng thập tự… sẽ được chính phủ bù thêm (matching) một khoản tương đương – cho đến tổng số tối đa 50 triệu Gia kim.

Ngoài ra, nếu quý vị nhận được điện thoại hay email xin tiền, quý vị cần đặt ra những câu hỏi:
- Công ty các ông đặt ở đâu?
- Các ông có đăng ký tại tiểu bang Washington không?
- Tiền đóng góp của tôi sẽ được sử dụng thế nào?
- Có bao nhiêu phần trăm tiền đóng góp sẽ thực sự tới tay nạn nhân động đất?
Nếu là một tổ chức thật thà, họ sẽ không quản ngại thì giờ để trả lời và giải thích cho chúng ta. Còn nếu đầu dây bên kia tỏ vẻ gấp rút hay có thái độ “chúng tôi cần nhận được sự giúp đỡ ngay” thì không nói quý vị cũng biết là đang vào xiếc hay không. Ngoài ra, quý vị nên đòi họ gởi cho quý vị đầy đủ thông tin. Ngay cả trong tình trạng khẩn trương như một cuộc động đất tại Haiti, một tổ chức bác ái khi nào cũng sẵn lòng đáp ứng yêu cầu của người cho.

Tốt hơn cả, là đừng bao giờ cho tiền những người gọi điện thoại tới xin. Làm sao bạn biết đâu dây bên kia là ai? Và nếu có là một tổ chức “đàng hoàng”, chín mươi phần trăm số tiền bạn cho sẽ vào túi công ty mướn người gọi phone tiếp thị, xin tiền lòng vòng. Với email cũng vậy. Để giúp nạn nhân, bạn có thể viết ngân phiếu gởi thẳng cho các cơ quan từ thiện, hay vào các trang mạng của họ.
Các nhà báo tới Haiti sau khi bị trận động đất tệ hại nhất từ 200 năm nay mô tả thủ đô bị tàn phá còn hơn một vùng giao tranh. Riêng giáo sư Roger Searle của Phân khoa Nghiên cứu Địa cầu của viện đại học Durham bên Anh không có cơ hội chứng kiến tận mắt, nên ông đưa ra vài con số ngắn gọn. Theo ông, một trận động đất ở cấp 7 tương đương với việc cho nổ một khối chất nổ TNT nửa triệu tấn. Như thế, trận động đất vừa tàn phá Port-au-Prince của nước Haiti tuần rồi cũng giống như nổ 35 trái bom nguyên tử đã thả xuống Hiroshima cùng một lượt.

Trên điêu tàn và tang tóc của thành phố, những người dân kéo lê bước chân thương tích, với một nội tâm khủng hoảng, giữa dảy phố tiếp nối dảy phố sụm xuống mặt đất, nơi chất chứa xác chết đang dậy mùi. Báo cáo của LHQ còn ghi thêm việc tù nhân thoát chết từ khám đường trung ương nay trà trộn vào dân lành để gieo tai ách trong điều kiện sống cùng cực thiếu thốn mà người Việt chúng ta mô tả bằng thành ngữ “bần cùng sinh đạo tặc”.
Tổng thống René Préval kể với tờ Miami Herald rằng bản thân ông đã phải bước qua những tử thi đồng bào và nghe những tiếng than khóc cầu cứu của những người đang bị kẹt dưới đống xà bần của nơi trước đây là tòa nhà Lập Pháp.

Một người dân khác tên Frank Thorp nói với đài NBC việc ông đã đào bới gạch đá để kéo người vợ ra từ một cao ốc đổ sụp như thế nào. Ông Thorp kể vợ ông đã bị kẹt 10 tiếng đồng hồ. Bà ta là một nhân viên của hội truyền giáo, sau khi được cứu sống, bà ta chỉ bị sây sát nhẹ ngoài da, nhưng một bà bạn cũng bị vùi như bà lại bị mất cả hai chân.
Vì trận động đất đã làm hư hại nặng các bênh viện thủ đô, người dân chuyển thân nhân bị thương của họ tới những bệnh viện cách xa Port-au-Prince để được chữa chạy. “Chúng tôi thấy từng đợt tiếp nối từng đợt xe từ phía thủ đô dồn về, mang theo người bệnh,” John Walton, giám đốc bệnh viện Albert Schweitzer nằm ở vùng thung lũng Artibonite cách khu vực bị tàn phá 60 km về phía bắc nói với nhà báo. Ông nầy cho hay động đất chỉ làm cơ sở y tế của ông thiệt hại nhẹ, nhưng các báo cáo khác cho biết bệnh viện chính ở khu Petionville đã sụp đổ hoàn toàn, còn tổ chức Thầy Thuốc Không Biên Giới ghi nhận trung tâm chữa trị chấn thương với 60 giường của họ ở thủ đô bị hư hại trầm trọng, trong lúc Bệnh viện Phụ sản với 75 giường bị nứt móng nghiêng vách đến họ phải quyết định chuyển bệnh nhân ra ngoài để phòng ngừa tai nạn.

Các bác sĩ có mặt tại Haiti cho rằng thiệt hại nhân mạng do nhà cửa đổ sụp không là điều ngạc nhiên vì thủ đô nhồi nhét đến gần một nửa dân số ngót 10 triệu của cả nước, để sống và lao động trong những cao ốc xây dựng rất xa yêu cầu tối thiểu về an toàn của các nước Bắc Mỹ. Mặt khác, thành phố Port-au-Prince được bao bọc bởi đồi núi trên đó san sát các nhà gạch và nhà bê tông không được gia cố bằng sắt, với tường dài từ 10 tới 12 feet, nên địa chấn đã xô ngã từng mãng ra đường phố. Thêm một nhược điểm nữa: thành phố có quá nhiều khu ổ chuột ngỗn ngang dựng lên để che mưa trốn nắng bằng bất cứ vật liệu và kích cỡ nào mà người dân nhặt nhạnh được, kể cả thùng giấy hay lon thực phẩm được ủi phẳng ra rồi dùng đinh đóng chồng mí lại với nhau. Một trong những khu ổ chuột điển hình về mặt tồi tàn mang tên Cartonville, với cái tên tiếng Pháp diễn nghĩa ra là thành phố bằng giấy các-tông, đã nói lên thực trạng cư ngụ của dân chúng ở đây như thế nào.

Như ai cũng thừa biết, Haiti là nước cộng hòa lâu đời vào hàng thứ nhì ở tây bán cầu, đứng ở vị thứ 146 trong danh sách các nước do Liên Hiệp Quốc liệt kê. Thu nhâp bình quân đầu người là 560 đô cho 365 ngày, mỗi ngày 1.5 đô, và 78% dân chúng sống thoi thóp với ít hơn 1 đô mỗi ngày. Trong khái niệm sống như thế, không ai còn ngạc nhiên khi bệnh viện Albert Schweitzer phải đảm đương việc chữa chạy cho 600.000 người, vừa là bệnh viện duy nhất có phòng hậu giải phẩu trong vùng. Giờ nầy, sau trận động đất trời long đất lỡ thế nầy, có lẽ độc giả Thời Báo không cần phải tới tận nơi để hình dung ra được sự quá tải rùng rợn khi mà người bị thương và người chết hàng hàng lớp lớp tiếp tục tràn về.
Qua ngày thứ tư sau vụ động đất, vẫn chưa ai có thể xác nhận cơn địa chấn lan rộng tới phạm vi nào cách xa thủ đô. Hầu như không có tin tức gì về các thị trấn tiếp cận với thủ đô, cũng như không tăm hơi gì về những vùng khỉ ho cò gáy, là những khu vực người dân có thể chết vì đất lỡ từ núi cao. Nhưng nếu cứ lấy hình ảnh thảm khốc của thủ đô Port-au-Prince làm chuẩn mực để ước tính, có lẽ mức độ tàn phá và chết chóc ngoài xa ấy còn ghê rợn và thương tâm gấp nhiều lần.

Xác chết nằm vương vải trên lề đường, có nơi chất dồn vài ba chục xác ngay trên cùng một khu phố. Các xe cứu thương quan tâm tới việc cứu người sống hơn là né tránh người đã chết, chạy ngoằn nghèo để tránh xác chết được chừng nào quý chừng đó. Khi người bị thương xuống xe ở bệnh viện, họ cũng sẽ chỉ ưu tiên ngang với những người bị thương khác, được bà con hay xóm giềng chuyển tới đây, trên những cánh cửa dùng làm băng-ca. Dù muốn dù không, mọi người đành phải kiên nhẫn đợi đến lượt mình được băng bó và làm thuốc, nếu như bệnh viện dã chiến vẫn còn thuốc.

Ngày 16-1-2010
Thế giới đang hô hào cứu trợ Haiti.
Nhưng phần lớn công cuộc cứu trợ sẽ tới đất nước nầy quá muộn đối với những ai bị kẹt dưới đất đá và bê tông, và với những ai thương tích trầm trọng cần điều trị. Một số người sống sót nhờ được bà con qua lại xúm nhau đào bới bằng tay không, nhưng những ai bị chôn sâu hơn, dưới những tảng bê tông lớn hơn thì những bàn tay nhỏ bé của con người không thể làm được phép lạ. Nếu trong ít ngày nữa họ không được cứu bằng những phương tiện cơ giới, họ sẽ chết. Đã thế, đặt chân được tới thủ đô Port-au-Prince đã là vấn đề quá ư khó khăn. Trong khi hầu hết đường sá nay đã bị tắt nghẽn do nhà cửa cầu cống gảy đổ và hải cảng hư hại trầm trọng. Kẽ hở duy nhất để bàn tay cứu trợ của thế giới hà hơi tới được các nạn nhân Haiti chỉ còn nhờ vào phi trường Toussaint L'Ouverture.
Thủ tướng Haiti ông Jean-Max Bellerive đã chính thức ký một bản ghi nhớ để tạm thời chuyển giao cho Hoa Kỳ quyền phục hồi và điều khiển mọi hoạt động của phi trường quốc tế Toussaint L'Ouverture của thủ đô Port-au-Prince, nhằm mang lại trật tự đường hàng không cho cầu không vận nối liền với toàn thế giới để cứu nguy cho đất nước Haiti vào giờ phút thập tử nhất sinh.
Sau trận động đất, phi đạo chính, các đường taxiway và bãi đậu máy bay còn dùng được nhưng liên lạc vô tuyến bị mất do đài không lưu bị hư hại trầm trọng. Do mất điện trên phạm vi toàn thành phố, hệ thống đèn báo phi đạo và trong nội thất phi trường cũng bị ảnh hưởng. Cũng may, phi trường còn có thể liên lạc được bằng hệ thống UNICOM sau thiên tai.
UNICOM là hệ thống dành cho những phi trường nhỏ không có đài không lưu điều khiển. Trong trường hợp ấy, máy bay đến và đi sẽ xin lệnh giải tỏa từ một đơn vị kiểm soát không lưu mặc dù đơn vị nầy không điều hành cất cánh và hạ cánh. Phi công có thể dùng radio hay điện thoại để thông báo, rồi cất cánh và bình phi ở trần cao độ thấp hơn không phận được giám sát, rồi xin giải tỏa trước khi mang tàu lên cao hơn nữa.

Chỉ 12 tiếng đồng hồ sau khi động đất làm tê liệt phi trường, Lực Lượng Phòng vệ Duyên hải Mỹ đã tới và thiết lập việc điều khiển không lưu từ ngoài hải cảng Port-au-Prince, trong khi binh sĩ LHQ tiến vào chiếm lĩnh phi trường và lập vòng đai an ninh. Vài giờ sau, chuyên viên sở Chiến thuật Đặc biệt của Bộ Không Quân Hoa Kỳ đã hạ cánh xuống để nhận trách nhiệm điều động phi trường. Qua sáng 14-1, hàng chục máy bay vận tải đã có thể cất cánh và hạ cánh, nhưng các tuyến bay dân sự và thương mại vẫn còn bị đình chỉ, ngoại trừ sử dụng phi trường quốc tế Las Américas của thủ đô Santo Domingo bên Cộng hòa Dominican rồi đi xe đò qua. Tới ngày 15-1, con số máy bay tới Haiti quá đông nên Trung tâm Chỉ huy Hệ thống Không Lưu Mỹ ra lệnh ngưng cất cánh cho tất cả phi cơ rời Mỹ để bay tới không phận Haiti, do diện tích hạn chế của sân bay và không còn xăng dự trữ tại Haiti dành cho lượt về. Rắc rối kỹ thuật càng gia tăng sau khi các phi công ngừng dùng luật bay bằng hệ thống điện báo và sử dụng luật bay bằng mắt trần, trong khi phi trường được điều khiển không bằng radar, mặc dù hàng không mẫu hạm USS Carl Vinson có mặt vào sáng ngày 15 mang theo hệ thống tối tân để theo dõi các máy bay.

Hậu quả hiên nhiên là từng đợt máy bay dân sự và quân sự chở đầy thức ăn và nước uống cứu trợ cũng như thuốc men và các toán cấp cứu đã quây quần như ong vỡ tổ trên không phận nhỏ bé của thủ đô Haiti, nhiều chiếc phải bay vòng nhiều giờ trước khi được đáp, có chiếc phải bay tới các phi trường lân cận kể cả Miami và Cộng hòa Dominican, vì thiếu xăng.
Mặc dù phi đạo độc nhất dài 2.743 mét có khả năng tiếp nhận những vận tải cơ hạng nặng nhất và mặt nhựa phi đạo thoát nạn sau trận động đất, phi trường với đài không lưu bị hủy hoại trầm trọng đã hạn chế việc cứu trợ do toàn thế giới gửi tới đồng loạt.
Đêm thứ Sáu, lệnh cấm bay tới không phận Haiti được dẹp bỏ. Làm việc chung với chính quyền Haiti, quân đội và các chuyên viên hàng không Hoa Kỳ đã lập thứ tự ưu tiên cho các máy bay muốn hạ cánh ở vùng tai ương, căn cứ vào những gì mà dưới đất cần cứu cấp trước. Trong khi đó, một toán chuyên viên thứ nhì đặt tại Florida lên danh sách các phi vụ được cất cánh đi Haiti. Họ yêu cầu phi công thông báo kế hoạch chuyến bay trước khi cất cánh, và giờ dự kiến hạ cánh, với sai biệt cho phép 20 phút sớm hơn và 20 phút chậm hơn.

Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ cho ký giả biết thực trạng tại Haiti: “Chúng ta không thể chỉ mang ra một chút đồ cứu trợ rồi chờ mọi người hoan hỉ. Chúng tôi có 600 quân nhân trên mặt đất chỉ để làm mỗi một việc là là phân phát phẩm vật cứu trợ. Họ phải mở đường, họ phải thiết lập mạng lưới phân phối. Họ phải tìm hiểu đâu là nơi an toàn để dân chúng tới lãnh nhận.”
Trong khi toàn thành phố chờ đợi một cách tuyệt vọng để được cứu trợ, nhiều người đang phải đào bới rác thải hay lách luồn giữa đổ nát và xác chết để kiếm cái ăn, hàng người khác nối đuôi nhau chờ ngụm nước uống càng lúc càng dài ra, bất tận. Sự kiên nhẫn và tính chịu đựng đã được thay thế bởi giận dữ và cuồng nộ. Với nhiều người trong cảnh màn trời chiếu đất, nay họ chỉ còn một chọn lựa: bỏ thủ đô Port-au-Prince mà đi. Nhưng đi đâu? Họ không tìm được câu trả lời.
Máy bay chở lều bạt, chăn màn và thuốc men từ khắp thế giới tới giờ này đang dồn đống trên mặt bằng của phi trường, chưa thể tới tay những con người thoi thóp chờ chực. Vì tình hình an ninh mỗi lúc mỗi xấu đi do những kẻ ăn hôi võ trang bằng dao rộng bản mang lại thêm kinh hoàng cho dân lành, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ đã nhắc nhở tới biện pháp thả đồ cứu trợ bằng dù. “Theo tôi, nếu không có nổi một cơ cấu phân phối trên mặt đất, việc thả dù đồ cứu trợ chỉ dẫn tới bạo loạn vào lúc mà ai cũng muốn tranh phần,” ông Gates nói.
Đặc sứ của chính phủ Haiti tại LHQ, bà Leslie Voltaire than thở rằng càng chờ thêm miếng ăn và hớp nước, căng thẳng tâm lý càng tích tụ. “Dân chúng tôi đã chờ 72 giờ đồng hồ để mong có chút gì vào miệng. Có nhiều người mỗi ngày chỉ ăn một bữa cầm hơi. Nếu thức ăn và nước uống không tới nhanh, chúng ta sẽ chứng kiến những rắc rối ngay trên đường phố.”

Tới sáng thứ Hai 18-1-2010, theo kế hoạch sẽ có cả thảy 10.000 lính Mỹ trên lãnh thổ Haiti, để đẩy mạnh việc phân phối đồ cứu trợ tới tay những người sống sót và bảo đảm an ninh…

Còn chuyện xác chết?

Độc giả Thời Báo đã nghe nói tới những mồ chôn tập thể ở quanh thủ đô để giải quyết nhanh chóng hàng ngàn xác chết đã đào bới ra được từ vôi vữa, bê tông và gạch đá. Độc giả cũng đã nghe nói cơn mưa khốn nạn vào cuối tuần qua làm mùi tử khí càng ngột ngạt thủ đô của Haiti. Nhưng câu chuyện sau đây quý vị đã nghe chưa?
Họ dựng các nút chặn đường dọc theo xa lộ, bằng bất cứ thứ gì họ có thể kiếm ra được: vỏ xe cháy, tủ lạnh, khung giường rỉ rét, thân cây, nhà tiền chế hư hỏng bằng kim loại, và cả tám xác chết, một xác nằm trong quan tài đóng vội, bảy xác kia nhồi nhét trong các va-li đựng hành lý.
Các thanh niên thị trấn Carrefour ở ngoại ô thủ đô Port-au-Prince hùng hổ chất vấn những tài xế, bắt phải khai họ chở thứ gì trong xe. Các thanh niên nầy đã ngán tới tận cổ cái màn thiên hạ trong nội thành tàn phá bởi trận động đất, cứ mãi lén lút chở xác chết ra đây liệng bừa bãi trên đường phố của họ vào lúc đêm hôm khuya khoắt.
Pierre Maxim, 21 tuổi sừng sộ, “Thị trấn chúng tôi chỉ có ba người chết. Sáng hôm sau thức dậy, chúng tôi nhìn nơi nào cũng thấy xác chết.”
Các nút chặn giao thông mấy bữa nay rất phổ biến ở Haiti, bắt đầu từ chỗ căng thẳng giữa vấn đề bừa bãi trong quan hệ làng xóm, tới những cơn bùng nổ bạo lực.
Vào một buổi sáng nóng nực trời cao không một gợn mây, khói từ xe chạy bằng dầu cặn hòa lẫn với bột xi măng tạo một màn vẩn đục trên đoạn đường lầy lội của quốc lộ 2, một đường giao thông huyết mạch của thủ đô Port-au-Prince san sát hai bên kín những hàng quán, tiệm buôn.
Một thanh niên khác tên Patron Wilfrenz, 28 tuổi, cho biết những người trẻ dựng các nút chặn giao thông kể trên là thành phần của “trung đoàn địa phương” tự nguyện đứng ra bảo vệ địa phương của họ trong khi thiếu vắng sự hiện diện của một đơn vị công lực hợp pháp để duy trì trật tự. Những nhóm như thế, dưới những danh xưng khác nhau và trang bị bằng số lượng vũ khí khác nhau, được cỗ vũ bởi cựu tổng thống lưu vong Jean-Bertrand Aristide. Họ được coi là những chiến binh bảo vệ tự do, hay phường thảo khấu cướp cạn, tùy theo quan điểm của mỗi người. Họ đã luân phiên làm tắc nghẽn đất nước, đặc biệt là trong những biến cố dẫn tới việc Aristide bị lật đổ năm 2004, và sau đó là vụ bầu cử năm 2006. Dù gần đây họ im hơi lặng tiếng, không ai tin rằng họ không thể tập họp lai trong nháy mắt.

Hôm thứ Bảy, ngày Bộ Trưởng Ngoại Giao Hoa Kỳ Hillary Clinton tới thăm Haiti, khoảng hai chục thanh niên trai trẻ trước sự chứng kiến của hơn một trăm người khác, họ đã công khai trở thành những người canh cổng ngõ cho cả khu vực miền nam đất nước. Khoảng 9 giờ sáng, một đội quân gìn giữ hòa bình của LHQ tới để chuẩn bị phá vỡ các chốt chặn. Các quân nhân quốc tịch Sri Lanka đến từ doanh trại ở thị trấn Leogane kế cận, đưa xe tải hạng nặng tới sát chốt chặn làm bằng đồ phế thải và xác chết. Tám quân nhân mũ xanh võ trang súng tiểu liên, nhảy xuống xe, quát tháo om sòm với các thanh niên về việc dời hay không dời chốt chặn.

Tài xế của cả hai bên chốt chặn đồng ý với các quân nhân bảo vệ hòa bình LHQ. Một thanh niên lái chiếc truck ra lệnh, “Cho họ qua!” Một ai đó kéo lê chướng ngại vật sang một bên. Một thanh niên khác chạy tới đẩy chướng ngại vật trở lại như cũ, “Cứ chặn họ lại!”
Tám người lính chỉa súng dàn hàng ngang tiến lên lúc 9:30, vừa quát tháo, vừa ra hiệu dẹp bỏ chướng ngại vật. Sau đó họ hất chốt chặn qua một bên, mấy chiếc xe của LHQ chạy qua. Rồi binh đoàn địa phương dời chướng ngại vật lại như cũ.

Tám người lính bảo vệ hòa bình đứng cách xa khoảng mươi mét có vẻ khó xử và hơi do dự. Một người gọi vô tuyến về căn cứ. Một người khác lấy máy ảnh ra, bấm một tấm. Một hồi sau, hai chiếc trực thăng của hải quân Mỹ quần trên đầu.
Lại những tiếng quát tháo và những ngôn ngữ bằng tay giữa binh đoàn và tài xế LHQ. Họ không lục soát xe cộ. Họ chỉ lấy tiền mặt. Ai trả tiền mải lộ thì cứ việc qua.
Một chiếc Toyota Land Cruser chạy vụt qua, kéo lê khúc thân cây cọ theo. Đám thanh niên chặn chiếc Toyota lại, và lấy khúc thân cây. Lại chuyện chỉ chỏ và tru tréo ngôn ngữ và tiền trao cháo múc cho tới khoảng 10:15, khi hai chiếc trực thăng bay tới thật thấp, chuẩn bị đáp. Hai chiếc Huey nầy từ hàng không mẩu hạm Carl Vinson tới, không thấy mang phù hiệu đơn vị. Họ là TQLC, hay đơn vị phân phát đồ cứu trợ?

Đám đông bắt đầu bỏ chạy, nhưng không mất dạng. Hàng trăm người khác xông ra mặt lộ, và tràn xuống con đường đất đỏ dẫn tới cánh đồng lăm dăm đá dọc bờ biển. Chong chóng trực thăng quạt tung đất đá, dân chúng cứ tiếp tục chạy tới, bu đầy hai bên cửa máy bay trong khi chong chóng quay chậm lại, xô lấn và gầm thét những chữ mà rõ ràng phi hành đoàn không hiểu.
Người Mỹ không bay đi, cũng không nổ súng. Họ đưa cho dân những chai nước uống. Sau đó, họ bảo mọi người dãn ra, rồi họ cất cánh bay đi. Anh chàng Golen Parveles mặc cái áo màu vàng bạc màu nói, “Họ đến để cứu mạng chúng ta”.
Người Mỹ đã có một quan hệ đầy căm go với Haiti từ thủa chế độ thuộc địa Pháp. Trong lịch sử cận đại, Washington ủng hộ chế độ độc tài gia đình trị của giòng họ Duvaliers. Sau đó ba triều tổng thống Bush Bố, Clinton và Bush Con đã tiếp cận một cách không nhất quán với Aristide, rồi quân đội và dân quân thành công trong việc lật đổ ông ta. Nhưng Haiti vẫn luôn nuôi hy vọng nơi người Mỹ.

Một thanh niên khác trong đám đông tên Charles Anes Adams, 34 tuổi, đứng dưới tán cây xoài nhẫn nha tu ngụm nước trong chai, phát biểu: “Sau thượng đế, chúng ta tin vào người Mỹ.”
Trở lại với chốt chặn trên đường cách đó gần 100 mét, hai sĩ quan cảnh sát chống khủng bố người Haiti tới và thuyết phục binh đoàn địa phương. Một người tên Sierre Stanley tuyên bố: “Cho họ một giờ! Nếu họ không tới dời các xác chết đi, chúng ta sẽ nổ súng. Đã ba ngày nay rồi.”

Trước mắt, họ dẹp bỏ chốt chặn, ít ra là ngay lúc nầy.

- NgyThanh

Động Đất Haiti

Monday, January 25, 2010

Haiti: khủng hoảng và tuyệt vọng

No comments:

Post a Comment

News Video

My Blog List

Followers

Blog Archive

About Me